Oorlogsmonument Leger en Vloot teruggeplaatst met aansluitend prachtig symposium (update)

Vlak voor het Paasweekend werd de boulevard van Scheveningen feestelijk heropend door koningin Máxima. Daarmee is ook in het Monument Leger & Vloot weer terug op een prominente plek. Daarom organiseerden het Studiecentrum Eerste Wereldoorlog, de Nederlandse Vereniging voor Militaire Historie Mars et Historia en de gemeente Den Haag aansluitend een mini-symposium over de mobilisatie tijdens de Eerste Wereldoorlog.

Het Monument Leger en Vloot is hét nationale monument voor de Eerste Wereldoorlog. Het eert de Nederlandse militairen die in de jaren 1914-1918 gemobiliseerd waren. In samenwerking met de gemeente Den Haag en Museum Beelden aan Zee werd op een zonnige middag een interessant en succesvol programma neergezet. Het Monument Leger en Vloot werd in 2018 afgebroken en nu na 8 jaar weer terug op de boulevard teruggeplaatst als herdenkingsplaats. Hoewel Nederland in de periode 1914-1918 neutraal was, had de oorlog veel impact op gezinnen door de mobilisatie voor leger en vloot. De terugkeer van het monument naar de boulevard vormde voor het Studiecentrum Eerste Wereldoorlog en Mars et Historia de aanleiding om een mini-symposium te organiseren.

Op de grens van zee en land

Mars et Historia bestuurslid en mede-organisator Liesbeth Brama was dagvoorzitter en praatte de verschillende lezingen aan elkaar. Edwin Ruis ging in op de geschiedenis rond het monument. Tijdens de algehele mobilisatie van dienstplichtige mannen in 1914 waren zo’n 400.000 soldaten en matrozen opgeroepen. Nederland moest waakzaam blijven en dat betekende 4 jaar ‘wacht lopen’. Na de oorlog was er behoefte aan een herdenkingsplaats en kwam er het monument dat in 1921 door koningin Wilhelmina en prins Hendrik werd onthuld. Een monument op de grens van zee en land. In WO II werd het monument afgebroken en in augustus 1948 heronthuld, de herinnering aan de mobilisatie en de 300 omgekomen zeelui uit Scheveningen moest blijven. Voor de herinrichting van de boulevard werd het monument in 2018 opnieuw afgebroken, opgeslagen en nu in 2026 is het in volle glorie weer opgebouwd. Een monument waardig.

De Nederlandse mobilisatie

Wim Klinkert schetste een beeld van de Nederlandse mobilisatie en de aanvalsscenario’s waarmee de militaire leiding rekening hield. Centraal in zijn verhaal stond de rol van opperbevelhebber generaal Snijders. Nederland moest neutraal blijven en als scenario werd door generaal Snijders gekozen voor een algehele mobilisatie; de waakzaamheid moest verhoogd worden. De Duitse opmars vond door België plaats en daarmee lag de nadruk op de verdediging in Brabant, de helft van de troepen was daarom gestationeerd ten zuiden van de grote rivieren. Generaal Snijders was als  opperbevelhebber verantwoording schuldig aan de gehele regering. Generaal Snijders had ‘ruzie’ met minister de Jonge, koningin greep in en Snijders bleef. De opstand van het leger in de Harskamp in 1918 was reden voor het ontslag van Snijders. Hij werd gerehabiliteerd en kreeg  in 1919 een onderscheiding van de koningin.

‘Holland Neutraal’

SSEW-secretaris Tom Sas belichtte de Nederlandse Leger- en Vlootfilm Holland Neutraal uit 1917. Generaal Snijders en minister van Oorlog Bosboom wilden aandacht voor de soldaten die gemobiliseerd waren en het thuisfront een beeld te geven van de vaardigheden van de soldaten. Met cineast Willy Mullens werden in 1916 afspraken gemaakt over een film over het leger en vloot. Gesteund door kapitein van den Akker ging Mullens in het najaar voortvarend aan de slag om de verschillende leger- en vlootonderdelen vast te leggen. De film kwam ondanks moeilijkheden tot stand en ging in 1917 in première. Tom liet ons een kleine 10 minuten genieten van enkele fragmenten uit de film met bijbehorende muziek.

Impact op Scheveningen

Scheveninger Henk Grootveld gaf vervolgens een overzicht van de impact van de Eerste Wereldoorlog op de kustplaats Scheveningen. Met de mobilisatie kwam de haven van Scheveningen in september 1914 in staat van beleg, er was kustbewaking en bij ‘Seinpost’ stonden kanonnen opgesteld. In oktober tot december 1914 werden veel vluchtelingen uit België opgevangen en op Scheveningen veel huizen gebouwd, de Joodse gemeenschap kreeg een eigen sjoel. Britse krijgsgevangenen werden opgevangen in hotel Royal. Het toerisme ging ondanks alles door, op gegeven moment net zo druk als voor de oorlog, er werd zelfs een vliegshow gehouden. De oorlog eiste echter een zware tol onder de vissers. Door zeemijnen en Duitse onderzeeërs keerden veel schepen niet terug, 10% van de vissers verloor het leven.

Link naar het heden

Afsluitend sprak Ben Schoenmaker over het actuele thema van militaire waakzaamheid. Hij haalde de woorden aan van luitenant-generaal en militair-historicus Francois de Bas, die in 1918 schreef:
“Hoezeer de zwakke zich moge beroepen op ‘het recht’, de sterkere handhaaft de stelling ‘macht gaat boven recht’.” Ook in de brochure Waakzaam en weerbaar uit 1918 werd opgeroepen tot waakzaamheid en weerbaarheid. Met de bovenstaande quote legde Schoenmaker een duidelijke link naar het heden, waarin militaire macht in de internationale politiek steeds vaker zwaarder weegt dan internationaal recht. Kan Nederland als klein land wel op tegen grote landen? In mei 1940 bleken we na de mobilisatie van 1939 te veel gerekend te hebben op onze sterke waterlinie en was ons land onvoldoende voorbereid. Tijdens de Koude oorlog was onze krijgsmacht beter toegerust en waren we NAVO-lid onder de paraplu van grootmacht VS met veiligheidsgarantie. Nu anno 2026 ligt dat met Trump anders. Waakzaamheid blijft nodig, niet alleen militair maar ook politiek. Wordt er niet aan de poten van de democratie gezaagd?

Na de lezingen was er ruim gelegenheid voor het aandachtige publiek om vragen te stellen. De middag werd gezellig afgesloten met een borrel en bitterballen in strandtent Summertime, vlakbij het monument. De zeewaarts kijkende marinematroos en de landinwaarts kijkende soldaat staan weer waakzaam op plek op de grens tussen land en water.

Foto-impressie © Arnaud Roelofsz Fotografie / Gemeente Den Haag