Bernhard Sauer (1949) is een Duitse historicus die onder meer publiceerde over de aanloop naar het nazi-regime. Dit boek gaat over het Duitse perspectief op de oorlog: kan deze oorlog die miljoenen mensen de dood injoeg worden gezien als een verdedigingsoorlog?
door Willem van Boom
Het korte antwoord van Sauer is: nee. Duitsland was schuldig aan bewuste expansiedrang, moedigde Oostenrijk aan om niet een diplomatieke oplossing met Servië te zoeken maar om agressie te tonen, en gebruikte ‘fake news’ argumentatie om de publieke opinie te mobiliseren en ervan te overtuigen dat de oorlog een verdedigingsoorlog was.
Het boek is overzichtelijk opgezet. Na een inleiding en een hoofdstuk over de uitbraak van de oorlog volgen hoofdstukken over de vraag wat vanuit Duits perspectief de oorlogsdoelen waren, hoe de oorlog verliep en afliep, en hoe de oorlog en zijn afloop de latere opkomst van Adolf Hitler faciliteerde. Een interessant hoofdstuk betreft de omgang van de SPD met de oorlog: hoe kan het dat een socialistische partij zich schaarde achter de oorlog? Sauer verhaalt dat de oorlog een splijtzwam was voor de SPD en antimilitaristische afvalligen zoals Karl Liebknecht tegenover meer nationalistisch gezinde parlementariërs kwamen te staan. In deze periode werd de kiem gezaaid voor de geweldsspiraal die de Weimar-republiek teisterde.
Er is natuurlijk al veel geschreven over de aanleiding en aard van de Eerste Wereldoorlog, met verschillende perspectieven. Zo is er bijvoorbeeld het perspectief dat de oorlog technologiegedreven was en een ideologische botsing inhield (bijv. Herfried Münkler, Der Große Krieg 2013) of het perspectief dat de oorlog het resultaat was van grote bevolkingsgroei in Europa (Peter Winzen, Bevölkerungsexplosion in Europa und Kalter Krieg 1904-1914, 2024). Vaak kunnen die verschillende invalshoeken prima naast elkaar worden gezet. Zo kunnen de genoemde twee perspectieven worden gebruikt in combinatie met de stelling dat Duitsland de centrale agressor was (bijv. Fritz Fischer, Griff nach der Weltmacht 1961). Maar dat laatste idee is natuurlijk niet goed verenigbaar met het idee dat de uitbraak van de oorlog een ‘ongeluk uit onvoorzichtigheid’ was van meerdere naties. We zien bijvoorbeeld een aanzet voor die these bij Barbara Tuchman (The Guns of August, 1962); zij ziet een opeenstapeling van verkeerde inschattingen van politici en bevelhebbers aan zowel de kant van de centrale mogendheden als de kant van de Entente. Uitgesprokener is Christopher Clark (The Sleepwalkers, 2012), die de oorlog in essentie kwalificeert als een ongeluk dat eigenlijk niemand had gewild.
Sauer zit duidelijk niet op deze lijn; hij behoort tot het kamp van de auteurs die menen dat Duitsland toch echt de hoofdschuldige en hoofdoorzaak was. Het verbaast dus niet dat Sauer op verschillende punten in zijn betoog de degens kruist met bijvoorbeeld Clark. Vaak betreft het een verschil van interpretatie van feiten en motieven. Clark ziet bijvoorbeeld de gedeeltelijke mobilisatie door de Russen als een daad van agressie die de crisis verdiepte, terwijl Sauer het ziet als een waarschuwingssalvo richting Oostenrijk. Dat land had immers – met de rugdekking van een ‘blanco cheque’ van Duitsland – een ultimatum gesteld dat doelbewust zo was geformuleerd dat Servië het niet kón accepteren.
Het boek van Sauer is niet een uitputtende geschiedschrijving van de Eerste Wereldoorlog, en het is zeker geen lichte kost, maar het weet wel verschillende ‘capita selecta’ te verbinden met het thema ‘verdedigingsoorlog of niet?’. Sauer laat zien dat het idee van de verdedigingsoorlog op verschillende momenten als excuus, zelfbedrog of botweg als leugen werd gebruikt om het eigen handelen te rechtvaardigen: van de SPD die bij aanvang van de oorlog de rangen sloot omdat het vaderland verdedigd moest worden tegen met name de Russische agressor, tot na-oorlogse ophitsers als Ludendorff en Hitler, die het idee van de verdedigingsoorlog combineerden met de dolkstootlegende tot een propagandistische ‘frame’: het ontstaan van de oorlog was niet de schuld van Duitsland en het verliezen ervan was niet de schuld van het leger.
Bernhard Sauer, Der Erste Weltkrieg – ein Verteidigungskrieg?, Berlijn: Duncker & Humbot 2023
